Heertje en de cryptonormativiteit

In zijn wekelijkse column op RTL gaat econoom prof. Heertje in op de leerlingenstakingen.
“Leerlingen zijn de consumenten van het onderwijsproces. Het onderwijs moet dus in hun behoeften als consumenten voorzien. Echte economie legt de nadruk op de kwalitatieve kanten van de welvaart, die niet in geld of getallen kunnen worden uitgedrukt.”
Analyse. Wat is de status van de uitspraak ‘leerlingen zijn de consumenten van het onderwijsproces’? Het is géén empirische beschrijving van de werkelijkheid, maar een grammaticale uitspraak, los van de vraag of men die uitspraak zou willen onderschrijven. Door vervolgens te stellen dat het onderwijs dus moet voorzien in de behoeften van leerlingen als consumenten, maakt Heertje zich schuldig aan een variant van een is-oughtdrogreden. In dit geval leidt hij geen normatieve uitspraak af uit een descriptieve uitspraak, maar uit een definitie.
Hoe dan ook, het woordje ‘dus’ in de tweede zin uit het citaat van Heertje, blijft zweven. Als je leerlingen definieert als consumenten, volgt daar logisch gezien helemaal niet uit dat het onderwijs dus in hun behoeften als consument moet voorzien.
Of is hier sprake van een tautologie? Probleem is dat de concepten, die hun betekenis in elk geval niet ontlenen aan wat maatschappelijk gangbaar is, door Heertje niet nergens worden toegelicht. Nu is iedereen vrij om een stipulatieve definitie van een concept te geven, maar in dit geval is daardoor het hele betoog niet meer te volgen. Wat is precies het onderwijsproces? Wat houdt ‘het voorzien van behoeften als consument’ in? Wat is ‘echte economie’? Bestaat er ook onechte economie? Of gaat het om de economische wetenschap? En wat betekent het precies om consument van het onderwijsproces te zijn? Wat bedoelt Heertje toch met kwaliteit?
Mijn kritiek vervalt als men de uitspraak ‘leerlingen zijn de consumenten van het onderwijsproces’ opvat als een cryptonormatieve uitspraak. Vergelijk de kritiek van Habermas aan het adres van Foucault in Diskurs der Moderne. De grammaticale structuur is feitelijk niet meer dan een omhulsel van een – in wezen – normatieve uitspraak. Maar met dit soort analyses verlaten we het terrein van de informele logica.

© 2007 R.G.M. Ritzen