Marx en de kredietcrisis

De kredietcrisis bracht ook Karl Marx positief in de spotlights.
“Het kapitalisme zonder crises is even utopisch als het socialisme met een menselijk gezicht. De filosoof Karl Marx – dus niet de revolutionair – heeft dit haarfijn in zijn boek Das Kapital beschreven”, aldus prof. Ellian (NRC, 10.10.08).
Ook prof. Etty, (oud?-)communiste, haalt Marx weer even uit de mottenballendoos. “Marx’ actualiteit ligt niet in propaganda voor het socialisme, maar in zijn analyse van het kapitalisme. Hij voorzag dat het kapitalisme wel moest worden tot een geglobaliseerd systeem, waarin het geld, als losgeslagen kracht, de hele aardbol rond jaagt, met vernietiging van hele culturen en met als gevolg ‘voortdurende verstoring van alle maatschappelijke omstandigheden, eeuwige onzekerheid en beweging”, licht Etty toe (NRC, 7,10.08). Dat Marx meende dat het kapitalisme door arbeiders om zeep geholpen zou worden, is volgens Etty een vergissing van Marx. De kapitalisten zijn de doodgravers van het kapitalisme.
Maar de meeste lof wordt toegezwaaid door prof. Heertje (rtlz, 10.9.08). “Marx was een groot theoreticus die in Das Kapital van 1867 een scherpzinnige analyse van het kapitalisme gaf. Hij voorzag het steeds schever worden van de inkomensverdeling , het ontstaan van multinationale ondernemingen door grootschaligheid en de verwoestende effecten van een ongebreideld financieel kapitalisme op de economische orde. Wie het ingrijpen van de Amerikaanse overheid op twee grote Amerikaanse hypotheekbanken op zich laat inwerken, moet aan Marx denken. Niet aan iemand die een dode letter heeft opgeschreven, maar aan iemand met een vooruitziende blik.” De ingreep van de Amerikaanse overheid is een forse correctie op het kapitalisme en de vrije werking van het markt- en prijsmechanisme en daarmee is Marx – volgens Heertje dan - actueler dan ooit. De wereld zoekt namelijk naar een nieuw evenwicht tussen decentralisatie en centralisatie, tussen vrijheid en gebondenheid.
Analyse. Of de drie hoogleraren Marx gelezen hebben, weet ik niet. Begrepen hebben ze hem in elk geval niet.
Laten we met Ellian beginnen. Volgens hem heeft Marx uit de doeken gedaan dat een socialisme met een menselijk gezicht een utopie is. Een oppervlakkige lezing van Marx’ geschriften geeft Ellian gelijk. In ‘Privateigentum und Kommunismus’ uit 1844 komt Marx tot de conclusie dat het werkelijke communisme een hel zal zijn. Maar wat bedoelde Marx precies met het werkelijke communisme? Het ging om een communisme waarin er weliswaar geen sprake meer is van individueel eigendom, maar wel van gemeenschapsbezit. En dat is hoe dan ook, nog altijd bezit. Ook in zo’n communisme blijven mensen bezeten door iets wat hun vreemd is. Met deze opvatting bekritiseerde Marx de utopisch socialisten, die niet zagen dat ook het werkelijk communisme “een noodzakelijke fase is voor de totstandkoming van het volgende stadium van het historische ontwikkelingsproces van de emancipatie en heling van de mens.” Kortom, het is niet het eindpunt van de menselijke ontwikkeling. Maar dat neemt niet weg dat ook Marx uiteindelijk wel uitkomt bij de (utopische) bevrijding van de mens, zij het op een andere manier dan de utopisch socialisten.
Etty, (nog steeds?) communiste van het eerste uur, wijst er nog even op dat Marx zich vergist had. Het zijn niet de arbeiders, maar de kapitalisten die het kapitalisme om zeep hebben geholpen. Een vergissing van Marx? De Duitse denker betoogde nu juist in zijn accumulatie- en concentratietheorie, waarin hij de interne dynamiek van het kapitalisme beschreef, dat het systeem aan zijn eigen succes ten onder zou gaan. Wat er nu is gebeurd, past dan ook bij Marx’ beschrijving (nog los van de vraag of daarmee de crisis ook adequaat beschreven is).
Heertjes beschouwing over de actualiteit van Marx is het opmerkelijkst, want hij is jarenlang hoogleraar geschiedenis van de economische wetenschap aan de VU geweest. Heertje gaat volledig voorbij aan de rol die de Bush-regering heeft gespeeld in deze crisis. Oud-minister Ruding zei begin 2008 al dat Wallstreet-banken zeven of acht jaar geleden door Washington onder druk werden gezet om met een plan te komen om mensen, die het eigenlijk niet konden betalen, toch aan een hypothecaire lening te helpen. En inderdaad, in de speech die Bush oktober 2002 op de University of Washington hield, sprak hij nadrukkelijk over het streven om 5,5 miljoen gezinnen een hypothecaire lening te verstrekken. Vanaf 2002 zie je inderdaad een explosieve stijging van subprime hypotheken. Een aantal minder kapitaalkrachtige mensen, die niet voor gewone hypotheken in aanmerking kwamen, konden in de V.S. een subprime hypotheek nemen. Banken die subprime hypotheken verstrekten, kregen zo veel klanten binnen, maar liepen meer risico dan normale hypotheekverstrekkers. Hun klanten hadden vaak geen financiële zekerheid. Ze hoefden bijvoorbeeld niet eens een loonstrookje te laten zien. Wel moesten ze meer rente betalen. De keerzijde was dat deze lieden, indien ze eenmaal achterop raakten, meteen in de problemen kwamen. En met hen hun financierders. Eén van de grootste hypotheekverstrekkers in de Verenigde Staten, New Century Financial, dreigde maart 2007 al failliet te gaan. New Century was de op één na grootste hypotheekverstrekker op het gebied van subprime hypotheken. De rol die de overheid toen speelde is die van een ‘financial socialist’, zoals Casper de Vries (hoogleraar monetaire economie, EUR) het uitdrukte.
Die huidige rol heeft Marx voor de overheid nooit in gedachten gehad. De interventie van Amerikaanse overheid om de scherpe kanten van de kredietcrisis af te halen, vertraagt het verelendungsproces alleen maar. Maar, en dat is belangrijker, Marx heeft nooit gezocht naar een nieuw evenwicht tussen decentralisatie en centralisatie, tussen vrijheid en gebondenheid. Ik zie dan ook absoluut niet in, welke rol het marxisme zou kunnen spelen in het zoeken naar dat nieuwe evenwicht. Sterker nog, het is gewoon onzin.