Kwakzalverij 1 (10.1.2011)


Frits van Dam, secretaris van de Vereniging tegen Kwakzalverij, opende op de drempel van het nieuwe jaar, een opiniestuk met de volgende alinea: “Tien miljoen euro is te besparen bij bevallingen door het opwarmen van de kleine teen. Dat was de inhoud van een persbericht van het Erasmus Medisch Centrum. Zijn ze daar het spoor bijster? Ja. Hier wordt aan een gerenommeerde universitaire instelling kwakzalverij van de hoogste orde bedreven.”
Wat was er aan de hand? Bij zo'n 5 procent van de bevallingen in Nederland komt een stuitligging voor. Meestal wordt geprobeerd om het kindje handmatig te draaien, maar dat lukt niet altijd. Het alternatief is dan dat een keizersnede wordt toegepast. Jaarlijks kost dat tien miljoen euro.
In China past men de Moxa-therapie toe. Gedurende een of twee weken wordt een acupunctuurpunt op de kleine teen van de moeder met de rook van bijvoetskruid opgewarmd. Hiermee zou het merendeel van de 'stuitbaby's' in de juiste houding te draaien zijn.
“Je kunt op je klompen aanvoelen dat dit onzin is. Op het Erasmus MC denken ze daar anders over. Daar is fysiotherapeut Ineke van den Berg-de Lange onlangs gepromoveerd op een literatuuroverzicht over de Moxa-therapie en stuitligging. En ja hoor, zij concludeert dat het werkt: 54 procent minder keizersneden. De baby draait zich alsnog in de juiste stand. Volgens dr. R.J.P. Rijnders, gynaecoloog in het Jeroen Bosch Ziekenhuis, is men er in verloskundig Nederland enthousiast over: de Moxa-therapie is onderzocht en het werkt. Niet dus.”
Van Dams grief is dat in het proefschrift nergens aannemelijk wordt gemaakt hoe dit ‘draaiwonder’ zich voltrekt. “Dat interesseert Van den Berg niet. Al die veertien stafleden van het Erasmus MC die haar hebben begeleid, bekommerden zich evenmin over het werkingsmechanisme. Je moet niet alles willen begrijpen, zullen zij wel hebben geredeneerd. De acupuncturist harkte wat onderzoeken bij elkaar, waaronder een aantal Chinese, met als resultaat dat twee keer zoveel kinderen zich in de juiste houding draaien in vergelijking met kinderen bij wie geen Moxa-therapie werd toegepast. Dat die Chinese onderzoeken wel wat vreemd zijn, was haar niet opgevallen. Het enige degelijke onderzoek - waar helaas voor haar niets uitkwam - laat ze voor het gemak weg.”
Het oordeel van Van Dam over deze dissertatie is dan ook vernietigend. “Hoe een dergelijk proefschrift het gehaald heeft, is een raadsel. Dit is des te ernstiger omdat deze kwakzalverij ingang dreigt te vinden bij verloskundigen.”
Het Erasmus MC heeft volgens Van Dam sowieso een dubieuze traditie van het accepteren van ondermaatse proefschriften op alternatief-geneeskundig gebied. Een kleine opsomming: in 1990 promoveerden twee leerlingen van Sickesz - Albers en Keizer - op de 'orthomanuele geneeswijze'; in 1997 deed de natuurgeneeskundige arts Lugard hetzelfde, op een proefschrift over diëten tegen hoofdpijn en migraine; in 1995 ging een doodgelopen onderzoek naar het effect van acupunctuur op de tennisarm met veel overheidssubsidie van start en leidde tot niets; het Helen Dowling Instituut kwakzalvert met psycho-oncologie; in 1996 promoveerde Schilder, die beweerde dat spontane regressie van kanker samenhangt met psychologische factoren. Van Dam: “Het doorlaten van het proefschrift van Van den Berg is dus het zoveelste voorbeeld van de Lof der zotheid die in Rotterdam hoogtij viert.”
Analyse. Laat ik voorop stellen dat de kritiek van Frits van Dam terecht is. Maar met één aspect van de kritiek ben ik het niet eens, namelijk het verwijt dat de promovenda kennelijk meent dat je niet alles moet willen begrijpen. Van den Berg heeft een aantal onderzoeken bestudeerd en heeft op grond daarvan conclusies getrokken. Dat is haar onderzoeksvraag, maar Van Dam wilde dat zij een ander onderzoek had verricht, namelijk naar de werking van de therapie. Wellicht zinvoller, maar dat rechtvaardigt m.i. niet het verwijt dat Van der Berg kennelijk niet meent dat je niet alles moet willen begrijpen.