Recensie: Kritisch denken van Johan Braeckman

94 % van de hoogleraren vindt zichzelf slimmer dan zijn collega’s. Dat is een staaltje van onkritisch denken, dat door prof. Johan Braeckman aan de kaak wordt gesteld in de hoorcolleges ‘Kritisch denken’. Deze colleges zijn verschenen in een box, dat uitgegeven is in de reeks ‘nrc academie’. In zes colleges, die per college ongeveer 70 minuten duren, geeft deze Vlaamse filosoof een helder overzicht van de valkuilen en boobytraps van het menselijk denken.

De thema’s die aan bod komen, zijn de volgende. In het eerste college behandelt hij de lichtgelovigheid van de mens. In het tweede de wijze waarop het kritisch denken wel en vooral niet werkt. In de daaropvolgende colleges gaat hij in op de rol van ons brein, dat orde schept en soms ook hardnekkige illusies creëert. In het voorlaatste college gaat hij in op het menselijke vermogen tot bedrog en zelfbedrog. In het zesde college geeft hij een aantal vuistregels voor het kritisch denken. Het perspectief is soms de informele logica (waarbij het met name om drogredenen gaat); de sociale psychologie (waarbij hij onder meer naar het onderzoek van Asch verwijst); de hersenwetenschap, de wetenschapsfilosofie en de rechtspsychologie (waar het bijvoorbeeld om de rol van het geheugen gaat).

Dat de valkuilen van ons denken soms onvermijdelijk lijken te zijn, laat Braeckman niet alleen aan de hand van wetenschappelijk onderzoek zien, maar ook aan de hand van een illustratieve voorbeelden. Zo zullen er maar weinig mensen zijn die weten hoe groot een groep moet zijn opdat de kans 50% dat twee mensen op dezelfde dag jarig zijn. (Het antwoord: 23 mensen.) De colleges zijn doorspekt met dit soort prikkelende voorbeelden. Ook gaat hij in op een aantal cases, zoals de kunstvervalser Van Meegeren, de ‘bijna-doodervaringen’ die door de arts Pim van Lommel enige tijd geleden ‘gepromoot’ werd en de beroemde hoax van Sokal.



prof. Johan Braeckman over sofismen

Wat te denken van deze reeks, die een totaal invulling heeft dan de hoorcolleges ‘Critical Reasoning’ van de Oxfordfilosofe Marianne Talbot? Ik denk dat Braeckmans colleges (eveneens) zeer zijn geslaagd. De bewoordingen en stijl zijn buitengewoon toegankelijk zonder dat de colleges daardoor oppervlakkig zijn. De thema’s ogen in eerste instantie divers, maar Braeckman heeft het vermogen om deze toch tot een hechte eenheid te vormen.

De spreker neemt nadrukkelijk stelling ten aanzien van alternatieve geneeswijze en pseudowetenschappen. Dat is gezien de thematiek bijna onvermijdelijk, maar of zijn stellingnames ook resultaten opleveren bij de aanhangers van alternatieve geneeswijze, betwijfel ik. Zijn Vlaamse collega Van Bendegem constateerde enige jaren geleden terecht, dat men na een debat met overtreders van de logica vaak vertwijfeld achterblijft. De uiteenzetting dat bepaalde argumentaties niet kloppen, wordt hooguit met persoonlijke aanvallen afgedaan. Van Bendegem stelde – gekscherend – voor om drogredenen dan maar met drogredenen te pareren. Als iemand beweert dat God bestaat, omdat er geen bewijs tegen bestaat, moet men hem op dezelfde wijze van repliek dienen: UFO's, toverheksen, Beëlzebub bestaan, omdat er geen doorslaggevende tegenbewijzen voorhanden zijn. Natuurlijk deugen beide redeneringen niet, maar het is veel effectiever om iemand met zijn eigen logica te confronteren.

Los hiervan, is de box zeer aan te bevelen. Bovendien beschikt Braeckman over een zeer prettig (Vlaams) stemgeluid, zodat de colleges ook zeer aangenaam zijn om naar te luisteren. Verder verdienen de vormgevers, die verantwoordelijk zijn voor de voorkant van de box, een groot compliment. Kortom: vijf sterren...

Kritisch denken. Hoorcollege over het ontwikkelen van heldere ideeën en argumenten. Door Johan Braeckman

ISBN: 9789085300731, prijs € 37,50 (CD) of € 34,00 (prijzen tot 23 mei 2011).

Voor het beluisteren van een fragment: hoor hier.